Archif Awdur: hywelm

Modelu’r Gymraeg

Cafodd bapur academaidd gryn sylw yn y Wasg yn ddiweddar gydag adroddiadau amdano’n ymddangos yn y New Scientist, Nation.Cymru, y BBC, y Telegraph ac hyd yn oed y Daily Mail, ymhlith eraill, mae’n siŵr. “Whole nation ‘could speak Welsh’ within 300 years” oedd pennawd gwirion adroddiad y BBC. Dyma ychydig o gefndir, yn y gobaith y bydd rhannu ychydig o wybodaeth am dechnegau modelu yn y pendraw yn gwella safon y drafodaeth gyhoeddus ar waith fel hwn.

Model mathemategol oedd sail y papur. (Dydw i ddim am geisio egluro y gwahaniaeth rhwng model mathemategol a model ystadegol. Ymchwiliwch ar y we. Cafodd ei drafod yn ddiweddar gan Saltelli, A. A short comment on statistical versus mathematical modelling. Nat Commun 10, 3870 (2019). Os am eglurad manwl efallai hoffech fwrw golwg ar https://www4.stat.ncsu.edu/~davidian/stma810c/lectures/integrating.pdf.)

Erbyn hyn, mae cryn nifer o ymchwilwyr wedi defnyddio’r Gymraeg wrth geisio datblygu modelau mathemategol o sut mae nifer neu ganran siaradwyr iaith yn newid, a hynny am fod mwy o ddata ar gael am y Gymraeg na’r rhan fwyaf o ieithoedd sy dan fygythiad. Er bod mwy o ddata am y Gymraeg, dydy hynny ddim yn golygu fod digon o ddata ar gael i ddatblygu model dibynadwy,

Dyma rai papurau lle mae’r Gymraeg wedi ei defnyddio, yn ôl dyddiad:

1, Abrams, D., Strogatz, S. Modelling the dynamics of language death. Nature 424, 900 (2003) doi:10.1038/424900a https://www.math.uh.edu/~zpkilpat/teaching/math4309/project/nature03_abrams.pdf

Cafodd y papur yma sylw mawr ac esgorodd ar nifer o’r papurau canlynol a geisiodd ddatblygu’r model syfaenol a oedd, yng ngeirau’r awdurdon, yn trin “… languages as fixed, and as competing with each other for speakers. For simplicity, we also assume a highly connected population, with no spatial or social structure, in which all speakers are monolingual.”

Daw’r ffigur isod o’r papur. Fel sy’n gyffredin i’r maes hwn, defnyddiwyd hafaliadau differol i fodelu eu syniadau hwy o’r ffactorau oedd yn achosi i’r gyfan y siaradwyr newid. Roedd yn rhaid iddynt amcangyfrif  c, s, a ac x(0)  yn eu hafaliad:
Pyx(x,s)= cx^a s
Pxy(x,s)=c(1-x)^a (1-s)

I wneud hynny, defnyddiwyd ychydig iawn o bwyntiau data o gyfrifiadau hanesyddol a Chyfrifiad 1991, sef yr un diweddaraf oedd ag gael iddynt ar y pryd. Yn ôl eu dehongliad hwy o’r paramedr ‘s’, roedd yn cynrychioli statws. O gymharu â Gaeleg yr Alban (Ffigur 1 a) a Quechua (Ffigur 1 b) felly, roedd y Gymraeg yn elwa drwy fod ganddi statws uwch na’r rheini.

Ffigur 1 o bapur Abrams a Strogatz

Ffigur 1 o bapur Abrams a Strogatz

2. Sankoff, D. (2008). ‘How to predict the evolution of a bilingual community’, in Meyerhoff, M.
and Nagy, N.(eds.), Social Lives in Language – Sociolinguistics and Multilingual Speech
Communities Celebrating the Work of Gillian Sankoff, University of Edinburgh/University of
Toronto.

Nid model hafaliadau differol ddefnyddiodd Sankoff ond methodoleg carfan demograffig. Ar ôl amcangyfrif y ganran o bobl oed x ym mlwyddyn t, defnyddiwyd honno yn sail i amcangyfrif y ganran ymhlith yr un bobl – a fyddai’n x+1 oed erbyn hynny – yn y flwyddyn ganlynol (t+1) . Addasiad o hwn a ddefnyddiwyd gan Lywodraeth Cymru wrth lunio amcanestyniadau a’r hyn a alwasant yn ‘daflwybr’ at y targed o filiwn o siaradwyr yn eu strategaeth. Gweler Amcangyfrifon siaradwyr Cymraeg 2011 i 2050: adroddiad technegol.

Sankoff_Ffig 1

Sankoff_Ffig 1

Roedd yn dda gweld rhywun o brifysgol yng Nghymru – John Wyburn o Brifysgol De Cymru – yn cyfrannu at y maes yn y ddau bapur isod:

3. Wyburn, J,, Hayward, J. (2008) The Future of Bilingualism: An Application of the Baggs and Freedman Model, The Journal of Mathematical Sociology,32:4,267-284, DOI: 10.1080/00222500802352634

a

4. Wyburn, J,, Hayward, J. (2009) OR and language planning: modelling the interaction between unilingual and bilingual populations. Journal of the Operational Research Society, 2009, Volume 60, Number 5, Page 626 https://rdcu.be/b0xKe

Defnyddiwyd model tebyg i Abrams a Strogatz yn y papur cyntaf ac un dynameg system a methodoleg ymchwil gweithredol (OR) yn yr ail. Rhoddodd yr ail y crynodeb defnyddiol canlynol o’r maes adeg ysgrifennu’r papur:

“To date attempts to model the interaction of language-defined populations have relied on ordinary differential equations (ODEs). In particular Baggs and Freedman (1990) is much cited, and subsequent examinations of the problem (Baggs and Freedman, 1991, 1993; El-Owaidy and Ismail, 2002) are elaborations on this seminal paper. Abrams and Strogatz (2003), while not acknowledging Baggs and Freedman, adopt a similar approach. …. All such ODE-based models are limited in several ways. Their terms tend to be ‘black boxes’ obscuring the true
mechanisms of change;. …; and they are concerned with the long-term attainment of equilibria,
perhaps over centuries, during which time their parameters are unlikely to remain constant. For these reasons, and their inaccessibility to non-mathematicians, they are of limited use to the social planners, politicians, educational reformers, applied linguists, and market analysts to whom their predictions are of interest.”

5. Minett, J.W., Wang, W.S-Y. (2008) Modelling endangered languages: The effects of bilingualism and social structure. Lingua .188(1), 19-45. doi:10.1016/j.lingua.2007.04.001

Er i’r rhain grybwyll y Gymraeg wrth iddynt gyfeirio at waith Abrams a Strogatz, ni chafodd ei modelu ganddynt. Yn wir, er iddynt estyn fformula Abrams  fel y gallai “account for a number of factors that influence language competition and maintenance, including language status, proportions of speakers, population size, and the availability of monolingual and bilingual educational resources”, ni cheisiasant ffitio eu model i’r un iaith arall chwaith. Dylwn nodi fodd bynnag eu bod wedi defnyddio techneg arall, Yn ogystal â hafaliadau differol, defnyddion nhw efelychiadau yn seiliedig ar asiant. Gweler https://en.wikipedia.org/wiki/Agent-based_model os am wybod mwy am y dechneg.

6. Anne Kandler, Roman Unger and James Steele (2010) Language shift, bilingualism and the future of Britain’s Celtic languages.Phil. Trans. R. Soc. B 2010 365, 3855-3864 https://royalsocietypublishing.org/doi/full/10.1098/rstb.2010.0051

Unwaith eto, gadawaf i’r awduron egluro eu gwaith:

“We model the dynamics of language shift as a competition process in which the numbers of speakers of each language vary as a function both of internal recruitment (as the net outcome of birth, death, immigration and emigration rates of native speakers), and of gains and losses owing to language shift. Mathematical work on language shift dynamics has been stimulated by Abrams & Strogatz (2003), who proposed a simple two-language competition model in which the outcome (extinction of one or other language) is determined by the strength of innate
attraction to the higher status language and by the initial conditions (with preferential attachment—the nonlinear effect of initial concentrations on shift rates—capable of driving the higher status language to extinction when its speakers are rare). Our own basic model is very different. In addition to the status-related shift term, we model the changing sizes of speaker sub-populations as the balance of births and deaths, and of immigration and emigration, and
we model a bilingual transition state.”

Gan eu bod wedi cynnwys siartiau yn benodol i’r Gymraeg, cystal eu dangos yma. Mae Ffig.3(b) dipyn y fwy calonogol na 3(a) ond rhaid i chi droi at y papur am fanylion.

Ffigur 3 o Kandler

Ffigur 3 o Kandler

7. Menghan Zhang,Tao Gong (2013). Principles of parametric estimation in modeling language competition. 9698–9703.Proceedings of the National Academy of Sciences PNAS, 110(24) https://doi.org/10.1073/pnas.1303108110

Fe nodwyd diffygion model Abrams a Strogatz, a’u paramedr s a briododlwyd, fel y soniais uchod, i ‘statws’:

“…this abstract parameter lacked explicit sociocultural meanings; it remained unclear what were the characteristics of a language having a prestige value, say 1.2, and what was the sociocultural condition corresponding to the difference between two languages having prestige values, say 1.2 and 1.3, respectively. Lacking such empirical foundations, the prestige value had to be obtained via curve fitting, thus making this model useless in cases lacking sufficient empirical data.”

Aethon ymlaen felly:

“we define two concrete parameters, namely the impacts and inheritance rates of competing languages, and adopt the Lotka–Volterra competition model … in evolutionary biology  to study the dynamics of language competition. Meanwhile, we propose a language diffusion principle and two language inheritance principles to calculate these parameters based on the relevant data of population censuses and language surveys. The language diffusion principle, inspired by Fourier’s law of heat conduction, computes the impacts of competing languages from the population sizes of these languages and the geographical distances between the region where competition occurs and the population centers of these languages. …”

Ffig.1 o Menghan Zhang,Tao Gong

Ffig.1 o Menghan Zhang,Tao Gong

8. Isern N, Fort J. (2014). Language extinction and linguistic fronts. J. R. Soc. Interface 11: 20140028. http://dx.doi.org/10.1098/rsif.2014.0028

Cafodd y Gymraeg le blaenllaw yn y papur hwn er iddynt erbyn y diwedd ddweud “…the linguistic policies applied in Wales since the 1970s seem to have been able to raise the status of Welsh and stabilize (see figure 2d after 1971) and even reverse the languages shift (after 2001
[30,42]). In that sense, the data for the Welsh language after “1971 should probably have been omitted from the analysis” oherwydd eu bwriad oedd i:

“…define a new language competition model that can describe the historical decline of minority languages in competition with more advantageous languages. We then implement this non-spatial model as an interaction term in a reaction–diffusion system to model the evolution of the two competing languages. We use the results to estimate the speed at which the more advantageous language spreads geographically, resulting in the shrinkage of the area of dominance of the minority language. We compare the results from our model with the bserved retreat in the area of influence of the Welsh language in the UK, obtaining a good agreement between the model and the observed data.”

9. Wyburn, J. (2018) Media pressures on Welsh language preservation, The Journal of Mathematical Sociology,42:1,37-46, DOI: 10.1080/0022250X.2017.1396984 https://pure.southwales.ac.uk/files/1558311/JMS_JWyburn_Media_Pressures_17.pdf

Cyflwynwyd “a model explicitly addressing the interaction and evolution of populations distinguished by their language use, within modern Wales…” a’r model yn un epidemiolegol.  Defnyddiodd elfen o waith Kandler ynddo.

Yn wahanol iawn i’r rhan fwyaf o bapurau sydd wedi eu rhestru yma, daeth i gasgliad gwahanol iawn: “The model can be tested against census data (HMSO 1991–2011) as in Figure 5 [isod]. Values…adequately reproduce the observed behavior.
The recent fall is symptomatic of a rapid decline in the number of Welsh speakers, and effective
extinction in 60 years, i.e., by 2051.”

Fig5 Wyburn 2018

Fig5 Wyburn 2018

10. Sperlich, S., Uriarte, J-R.,(2019) The economics of minority language use: theory and empirical evidence for a language game model
https://arxiv.org/pdf/1908.11604.pdf

“We study three modern multilingual societies -the Basque Country, Ireland and Wales- which are endowed with two, linguistically distant, official languages: A, spoken by all individuals, and B, spoken by a bilingual minority. In the three cases it is observed a decay in the use of minoritarian B, a sign of diversity loss. However, for the Council of Europe the key factor to avoid the shift of B is its use in all domains. Thus, we investigate the language choices of the bilinguals by means of an evolutionary game theoretic model. We show that the language population dynamics has reached an evolutionary stable equilibrium where a fraction of bilinguals have shifted to speak A. Thus, this equilibrium captures the decline in the use of B…. “

Rwy’n gweld defnyddio’r model gêm yn ddiddorol ac yn berthnasol. Fe eglurir:

“We seek to understand the data of B use. To this end, we model the strategic manner by which the members of bilingual population choose, at the beginning of an interaction, the language to use with the interactive partners….” ….

“…the bilinguals’ language strategic behaviour is captured by the following pure strategies of bilinguals:
R: Reveal always your type, so that you will speak B whenever you meet a bilingual.
H: Hide your type, and reveal it only when matched with an R-player. That is, speak A, and switch to B only when you are addressed in B.”

Mae llawer o fathemateg yn y papur ond mae hefyd yn ceisio dangos perthynas y model at bolisïau ymarferol, e.e. bathodynau Iaith Gwaith, ac fe ddylai peth o resymu’r papur fod o ddiddordeb i gynllunwyr iaith yn y byd go iawn.

Gobeithio y bydd yr adolygiad byrfyfyr yma o faes modelu mathemateg mewn perthynas â’r Gymraeg o ddefnydd i rywun hefyd.


Dyma fanylion y papur a’m hysgogodd i ysgrifennu’r llith yma:

Barrett-Walker T, Plank MJ, Ka’ai-Mahuta R, Hikuroa D, James A.(2019) Kia kaua te reo e rite ki te moa, ka ngaro: do not let the language suffer the same fate as the moa. J. R. Soc. Interface 20190526. http://dx.doi.org/10.1098/rsif.2019.0526

Ymgynghoriad y Llywodraeth “Cenhadaeth ein Cenedl: Cwricwlwm Gweddnewidiol”

Dydw i ddim am gynnig sylwadau manwl ar yr ymgynghoriad yma: https://llyw.cymru/cenhadaeth-ein-cenedl-cwricwlwm-gweddnewidiol. O safbwynt cynhyrchu ystadegau ystyrlon yn y dyfodol am dwf addysg Gymraeg, mae braidd yn debyg i Brexit. Os ydych yn mynnu bwrw ymlaen â’r cynllun gwallgof, y ffordd orau yw cychwyn o’r newydd eto.

Os derbynnir y cynigion presennol, anodd gweld sut y ceir eto darlun cyson ar draws Cymru o faint o blant sy’n cael addysg Gymraeg. Fydd dim modd cynhyrchu’r math o ddadansoddiadau sydd wedi eu cyflwyno ar Statiaith, e.e. Asesiadau’r cwricwlwm cenedlaethol. Ac anodd hefyd gweld sut y gellir categoreiddio ysgolion yn ôl cyfrwng iaith, heb fod y data yn cael ei gasglu mewn ffordd gyson.

Mae byd cyhoeddus Cymru ar hyn o bryd i’w weld yn trafod y nod o gyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 fel nod realistig. Dydy e ddim. Siawns y bydd cynigion presennol y Llywodraeth yn sicrhau na fydd gan neb fyth syniad o fath yn y byd ble byddwn ni ar y daith, i fyny neu i lawr, beth bynnag.

Datgelu data awdurdodau lleol am ‘dwf’ addysg Gymraeg

Eleni, am y tro cyntaf am bron ugain mlynedd, ni chyhoeddodd y Llywodraeth ddata fesul awdurdod lleol am y nifer o blant a aseswyd mewn Cymraeg gan athrawon fel rhan o drefniadau asesu’r cwricwlwm cenedlaethol. Bu’n rhaid gwneud Cais Rhyddid Gwybodaeth i’w ddatgelu fel a ofnwyd pan gyhoeddodd y Llywodraeth ei hymateb i ymgynghoriad yn gynharach yn y flwyddyn. Mae’r cefndir i’w weld yma.

Cyhoeddwyd y data cenedlaethol ar 8 Awst. Mae’r siart canlynol yn dangos y canlyniadau hynny.

% y disgyblion a aseswyd mewn Cymraeg, yn ôl Cyfnod Allweddol, 1999 at 2018

% y disgyblion a aseswyd mewn Cymraeg, yn ôl Cyfnod Allweddol, 1999 at 2018

Tynnwyd sylw eisoes mewn man arall ar y wefan hon at ganlyniadau 2018 y Cyfnod Sylfaen (ar blant 7 oed yn fras):  mewn sgiliau iaith, llythrennedd a chyfathrebu – Cymraeg. Nawr, cawn weld y sefyllfa ar leol awdurdodau lleol. Gwaethygodd y sefyllfa yn y mwyafrif o awdurdodau: gostyngodd y ganran ers 2017 mewn 13 awdurdod allan o’r 22 sydd gennym: https://statiaith.com/blog/addysg/ysgolion/asesiadaur-cwricwlwm-cenedlaethol/asesiadaur-cyfnod-sylfaen/ 

Ar ddiwedd Cyfnod Allweddol 2, cynyddodd y ganran a aseswyd mewn Cymraeg mewn 11 awdurdod ond gostyngodd yn yr 11 awdurdod arall: https://statiaith.com/blog/addysg/ysgolion/asesiadaur-cwricwlwm-cenedlaethol/asesiadau-cyfnod-allweddol-2/ 

Ar ddiwedd Cyfnod Allweddol 3, bu cynnydd mewn 10 awdurdod a gostyngiad mewn 8 (mae pedwar awdurdod lle nad oes unrhyw ddarpariaeth o fewn yr awdurdod): https://statiaith.com/blog/addysg/ysgolion/asesiadaur-cwricwlwm-cenedlaethol/asesiadau-cyfnod-allweddol-3/ 

Mae peidio â chyhoeddi’r data’n rheolaidd yn gam mawr yn ôl. Rhaid i’r data hyn gael eu cyhoeddi a chael sylw, i bawb gael deall sefyllfa’r Gymraeg mewn addysg – a’r tueddiadau.

Ceisio cael gafael ar Gynlluniau Strategol y Gymraeg mewn Addysg

Mae’r Llywodraeth yn dweud yn aml bod data am y Gymraeg i’w weld yng nghynlluniaiu strategol y Gymraeg mewn addysg. Gweler er enghraifft eu hymateb i’r ymgynghoriad a drafodwyd gan Statiaith o’r blaen: https://statiaith.com/blog/barn/ymatebion-i-ymgynghoriad-y-llywodraeth/ Ond a geisioch gael gafael ar y cynlluniau hynny? Gofynnais i’r Llywodraeth ddarparu copi o’r rhai a gymeradwywyd ganddynt a dyma’r ateb anfoddhaol a gefais: https://www.whatdotheyknow.com/request/cynlluniau_strategol_y_gymraeg_m#incoming-1162732

Pam ydw i’n ystyried yr ateb yn anfoddhaol? Yn amlwg, ni roddwyd y wybodaeth a geisiais ond mae hefyd yn amlwg fod gan y Llywodraeth yr hyn y bûm yn ei geisio. Yn hytrach nag ei wneud yn hwylus i neb weld y cynlluniau, maent yn ei wneud yn anodd. Cymerodd gryn amser i gyrchu’r cynlluniau canlynol o wefannau’r awdurdodau ond ni allaf fod yn sicr mai dyma’r fersiynau a gymeradwywyd. Mae’r rhan fwyaf ohonynt yn dweud mai drafftiau ydynt. Os cofiaf yn iawn nid oes yr un yn dweud i’r drafft gael ei gymeradwyo gan y Llywodraeth. A ni chofiaf chwaith gweld dim ar yr un o’r gwefannau yr ymwelais â nhw a oedd yn sôn o gwbl bod y cynllun wedi ei gymeradwyo.

Byddaf yn gofyn i’r Llywodraeth ail-ystyried ac i sicrhau y cyhoeddir pob cynllun a gymeradwyir ar ei gwefan ei hun yn y dyfodol.

DIWEDDARIAD 31 Gorffennaf 2018

Fe lwyddodd y cais Rhyddid Gwybodaeth ar apêl. Dyma ddolen at y 15 cynllun a ddarparodd y Llywodraeth: https://www.whatdotheyknow.com/request/cynlluniau_strategol_y_gymraeg_m#incoming-1196832

Ynys Môn

Blaenau Gwent

Bro Morgannwg

Caerffili

Sir Gaerfyrddin

Ceredigion

Conwy

Sir Ddinbych

Sir y Fflint

Gwynedd

SIr Benfro

Powys

Rhondda Cynon Taf

Wrecsam

Caerdydd

Diweddariad arall: ar 15 Awst 2018 ymrwymodd y Gweinidog i gyhoeddi dolen at gynlluniau’r holl awdurdodau pan fyddant wedi eu cymeradwyo: http://www.assembly.wales/written%20questions%20documents/information%20further%20to%20written%20assembly%20question%2076888/180724-76888-w.pdf

Ymatebion i ymgynghoriad y Llywodraeth

Mae’r Llywodraeth wedi cyhoeddi crynodeb o’r ymatebion i’r ymgynghoriad a drafodwyd yn y blogiad blaenorol: https://statiaith.com/blog/barn/llywodraeth-cymru-am-gelu-data/ Yn eu hymateb i Gwestiwn 6 yr ymgynghoriad ar dudalennau 15-16 y maent yn egluro eu bwriad ynglŷn â data am y Gymraeg. Yn benodol dywedir:

“Byddwn yn parhau i gyhoeddi’r canlynol ar lefel genedlaethol ac ar gyfer
ysgolion ac awdurdodau lleol;
– data o’r Cyfrifiad Ysgolion ar addysg trwy gyfrwng y Gymraeg a rhuglder yn y
Gymraeg
– canlyniadau arholiadau cyhoeddus ar gyfer Cymraeg iaith gyntaf ac ail iaith ar
lefel TGAU ac uwch
– nifer yr asesiadau athrawon ar gyfer Cymraeg fel pwnc

Hwyrach bod ymateb y cyhoedd wedi dwyn rhywfaint o ffrwyth felly ond nid yw cyhoeddi nifer yr asesiadau Cymraeg (iaith gyntaf) yn ddigonol. Rhaid cael gwybod cyfanswm nifer y plant sy’n cael eu hasesu er mwyn cyfrifo’r canrannau sy’n dangos a oes cynnydd neu grebachu. Mae’n aneglur a fydd y data yna’n cael ei gyhoeddi. Cawn weld ymhen y rhawg beth yn union a ddaw, ac a fydd angen gwneud Cais Rhyddid Gwybodaeth yn rheolaidd i gael hyd i’r data.

 

 

Llywodraeth Cymru am gelu data

Os gweithredir cynigion ymgynghoriad Llywodraeth Cymru sydd ar droed ar hyn o bryd, ni fydd y cyhoedd yn gallu gweld sut mae addysg cyfrwng Cymraeg yn tyfu (neu’n crebachu) fesul awdurdod lleol o hyn allan. Mae data am asesiadau athrawon y Cwricwlwm Cenedlaethol sydd wedi bod yn cael ei gyhoeddi ar wefan StatsCymru y Llywodraeth yn mynd i ddiflannu, h.y. ni fydd yn cael ei gyhoeddi yn y dyfodol.

Ym mharagraff 37 y ddogfen ymgynghori (pdf) dywedir y byddant yn “rhoi’r gorau i gyhoeddi data’n rhagweithiol ar gyfer awdurdodau lleol yn y datganiad ystadegol blynyddol ar berfformiad cenedlaethol a’r tablau StatsCymru cysylltiedig.”

Yn syml, cais i’w wneud yn anodd i’r cyhoedd gael gafael yn y data yw hwn, sy’n gyfan gwbl yn erbyn yr egwyddor o ddata agored – ac yn gwbl groes i gynllun data agored Llywodraeth Cymru (pdf) ei hun

Mae’r data am yr asesiadau mewn Cymraeg yn sail i ddau darged sy’n cael eu gosod yng nghynllun gweithredu 2017-21 strategaeth addysg cyfrwng Cymraeg newydd y Llywodraeth (pdf).

Dangosydd 1 Cynllun Gweithredu 2017-21Dangosydd 2 Cynllun Gweithredu 2017-21

Heb ddata ar lefel awdurdod lleol ni fydd modd cadw llygad go iawn ar y cynnydd (ai peidio) at y targedau hyn. Bydd yn rhaid i Gynlluniau Strategol y Gymraeg mewn Addysg gynnwys y manylion ar lefel awdurdod lleol neu byddant yn ddiystyr. Ond prin y gellir ystyried y rheini’n ffordd addas o gyhoeddi data. (A cheisiwch chi ddod o hyd i bob un ohonynt ar y we,)

Ymatebwch erbyn diwedd mis Ionawr i ddweud wrth y Llywodraeth fod y cynnig hwn yn hollol annerbyniol. Rhaid i’r holl ddata am y Gymraeg o leiaf – y niferoedd sy’n cael eu hasesu mewn Cymraeg, a chyfanswm yr holl blant sy’n cael eu hasesu fel y gellir cyfrifio canrannau – barhau i gael ei gyhoeddi yn rheolaidd heb i rywun orfod gwneud cais Rhyddid Gwybodaeth.

Dyma ffurflen ymateb ar-lein y Llywodraeth:

https://ymgyngoriadau.llyw.cymru/node/11291/respond-online/cy

Rhannwch y neges ymhellach os gwelwch yn dda i sicrhau na fydd amheuaeth fod y cyhoedd yn gwrthwynebu’r cynnig hwn.


I chi weld defnydd y data, edrychwch ar y dadansoddiadau sydd wedi ei gyflwyno ar Statiaith sy’n dibynnu ar y data yma. Mae rhai ohonynt isod:

Asesiadau’r Cyfnod Sylfaen

Asesiadau Cyfnod Allweddol 2

Asesiadau Cyfnod Allweddol 3

http://statiaith.com/cymraeg/ysgolion/dilyniant_CA1Syl_CA2.html

Dilyniant CA1/CS_a_CA2 2003-17

Dilyniant CA1/CS_a_CA2 2003-17

Asesiadau’r cwricwlwm cenedlaethol

Data Arolygiaeth Gofal a Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru

Ar 22 Tachwedd cyhoeddoedd Comisiynydd y Gymraeg Nodyn Briffio: Darpariaeth Gofal Plant ac Addysg Blynyddoedd Cynnar Cyfrwng Cymraeg. Bydd hwn ymhlith y papurau y bydd Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfatrebu y Cynulliad yn derbyn i’w nodi ar 6 Rhagfyr.

Mae’r nodyn, ar ôl dweud bod ‘[y] darlun cenedlaethol a lleol o ofal plant cyfrwng Cymraeg yng Nghymru yn dameidiog, yn anghyson, ac yn gymhleth i’w ddehongli’ yn cyflwyno’r tabl isod:

Ffigur 2 o Nodyn Briffio Comisiynydd y Gymraeg

Ffigur 2 o Nodyn Briffio Comisiynydd y Gymraeg

Mae’r rhain yn deillio o’r ‘Datganiad Hunanasesu’r Gwasanaeth’ y mae pob darparwr yn ei gyflwyno i’r Arolygiaeth. Ymwelais â gwefan yr Arolygiaeth i geisio gweld y ffurflen ond methais â dod o hyd iddi. Methais hefyd â dod o hyd i unrhyw ystadegau am y ddarpariaeth Gymraeg. Mae’n debyg bod y ffurflen yn gofyn i ddarparwyr gwasanaeth defnyddio’r categorïau canlynol am eu darpariaeth:

a. Lleoliad cyfrwng Cymraeg

b. Lleoliad cyfrwng CYmraeg a Saesneg

c) Lleoliad cyfrwng Saesneg  gyda rhai elfennau dwyieithog

d) Lleoliad cyfrwng Saesneg

Mae’r Arolygiaeth yn rhyddhau peth o’r data sy ganddynt, i’w defnyddio dan y Drwydded Llywodraeth Agored. Rwyf wedi defnyddio hwnnw i greu’r map isod – ond nid yw’r data yn cynnwys dim am y ddarpariaeth Gymraeg. (Dylai’r Arolygiaeth ryddhau’r data yna.) Mae’r map yn dangos 1,898 lleoliad, sef pob ‘Crèche’, ‘Darpariaethau Chwarae Mynediad Agored’, ‘Gofal Dydd Llawn’, ‘Gofal Dydd Sesiynol’, ‘Gofal Dydd i Blant’, ‘Gofal y Tu Allan I’r Ysgol’ gan hepgor y 1,950 gwarchodwr plant sy wedi eu cofrestru.

Gellir gweld ystadegau am y rhain, a manylion y rhai sydd o bosibl yn cynnig darpariaeth Gymraeg, yma.

Cafodd safon data am y blynyddoedd cynnar ei grybwyll gan Aled Roberts yn ei adolygiad brys o Gynlluniau Strategol y Gymraeg mewn addysg a drafodwyd yma o’r blaen. Da gweld bod Hywel Iorwerth, awdur nodyn y Comisiynydd, yn trin yr un pwnc, e.e.

‘Yn anffodus, nid oes data cyflawn a dibynadwy am faint o’r plant hyn sydd mewn gofal plant, ac mewn gofal plant cyfrwng Cymraeg yn benodol’ (tud. 8);

ac wrth drafod integreiddio’r Cynnig 30 Awr â gweledigaeth y milwn o siaradwyr erbyn 2050 noda ymhlith y cwestiynau pwysig i’w gofyn:

‘Pa wybodaeth a data sydd ei angen er mwyn creu strategaeth effeithiol er mwyn cynyddu darpariaeth gofal plant cyfrwng Cymraeg.’ (tud. 15).

Rhoddir adran gyfan (3.3) i drafod ‘Casglu a recordio [sic] data’ sy’n dechrau gyda’r paragraff:

‘Er mwyn llunio strategaethau cenedlaethol a lleol effeithiol, ac er mwyn gwerthuso effaith a llwyddiant y strategaethau hyn yn y dyfodol, mae’n hanfodol cael data dilys a dibynadwy. Mae angen i Lywodraeth Cymru arwain y gwaith o ddiwygio’r ffyrdd o gasglu a rhannu data am ofal plant, er mwyn sicrhau bod cynlluniau a strategaethau lleol a chenedlaethol wedi’u llunio ar sail gwybodaeth y gellid ymddiried ynddi.’

Derbyniodd Alun Davies, Gweinidog y Gymraeg ar y pryd, holl argymhellion adolygiad Aled Roberts, ar 10 Hydref 2017 mewn datganiad llafar i’r Cynulliad. Mae wir angen gweithredu i wella’r data.

Cyfrifiad 2021: gweithdy’r Swyddfa Ystadegau Gwladol am gwestiynau iaith

Cynhaliodd y Swyddfa Ystadegol Gwladol (SYG) weithdy cynllunio ar gyfer Cyfrifiad 2021 ar 9 Tachwedd a’r cwestiynau am iaith oedd y prif bwnc dan sylw. Dyma gofnod o rai o’r materion a drafodwyd.

Dyma’r cwestiynau a ofynnwyd yn y cyfrifiad yng Nghymru yn 2011:

Cyfrifiad 2011: y_cwestiynau iaith

Cyfrifiad 2011: y cwestiynau iaith

Mae’n debyg y bydd yr un cwestiynau am y Gymraeg yn cael eu cynnwys yn 2021 ond mae’r SYG wedi bod yn profi ffurfiau gwahanol i’r cwestiwn am brif iaith, yn benodol y syniad y gellid newid o ofyn ai Saesneg neu Gymraeg oedd y prif iaith – ac wedyn neidio i ofyn i’r atebwr ddweud pa iaith oedd ei brif iaith os nad oedd y Saesneg na’r Gymraeg yn brif iaith iddo/i – ac yn lle hynny gofyn am y Saesneg a’r Gymraeg ar wahân, fel a ganlyn, er enghraifft:


18. Beth yw eich prif iaith?

Saesneg – ewch i 20 (hynny yw, neidio heibio i gwestiwn am allu yn y Saesneg)
Cymraeg – ewch i 20
Arall, nodwch (gan gynnwys Iaith Arwyddion Prydain)

………………………………..

19. Pa mor ddal allwch chi siarad Saesneg?

Da iawn etc


Roedd y SYG wedi cynnal pedwar grŵp ffocws i drafod hyn, yn ardaloedd Caerdydd/Casnewydd; Abertawe; Ystradgynlais/Aberhonddu; Caernarfon, er, os deallais yn gywir, dim ond ugain o bobl a gynhwyswyd i gyd.

Nod y SYG wrth gynnwys y cwestiynau hyn yw cael data am y nifer o bobl nad ydynt yn gallu siarad Saesneg yn ddigon da i ddefnyddio neu dderbyn gwasanaethau Saesneg. Gofynnwyd yr un cwestiwn yn Lloegr yn 2011 – heblaw mai gofyn yn unig am y Saesneg a wnaed. (Trafodwyd a beiriadwyd y syniadaeth sydd y tu ôl i hyn yn Lloegr. e.e. gweler Sebba, M., 2017. Awkward questions: language issues in the 2011 census in England. Journal of Multilingual and Multicultural Development, pp.1-13. http://dx.doi.org/10.1080/01434632.2017.1342651)

Ar ôl cryn drafodaeth f’argraff i oedd fod y rhan fwyaf o’r rhai oedd yn bresennol yn gwrthwynebu’r awgrym hwn. Rhoddwyd rhai o’r dadleuon canlynol gerbron.

  1.  Mae gofyn am brif iaith, os nad Cymraeg neu Saesneg yw eich prif iaith, yn trin y Gymraeg a’r Saesneg yn gyfartal. Nid yw’n trin y Gymraeg yn debyg i ieithoedd lleiafrifoedd eraill ond yn rhoi y statws dyledus iddi fel iaith swyddogol yng Nghymru.
  2. Nid yw deddfwriaeth am y Gymraeg yn gwahaniaethu rhwng gwahanol fathau o siaradwyr, e.e. siaradwyr prif iaith, mamiaith, iaith gyntaf, siaradwyr rhugl ac yn y blaen. Oherwydd hynny, nid oes defnyddo swyddogol o fath yn y byd i ddata sy’n rhannu siaradwyr Cymraeg yn ddosbarthau amrywiol.
  3. I gymdeithasegwyr iaith a chynllunwyr iaith, mae data am rai dosbarthau gwahanol o siaradwyr o ddiddordeb ond gall arolygon a ffynhonellau data eraill, e.e. y cyfrifiad ysgolion ar lefel disgybl, ateb y rhan fwyaf o’r galw gan ddarparu data gweddol dibynadwy ar lefel genedlaethol neu ranbarthol am y dosbarthau gwahanol.
  4. Byddai medru nodi mai’r Gymraeg oedd eich prif iaith yn plesio rhai ond dylai caredigion yr iaith fod yn ymwybodol o’r canlyniad. Canlyniad sicr gofyn am y Gymraeg fel prif iaith yn benodol fyddai cynhyrchu amcangyfrif gwahanol o’r nifer a’r ganran sy’n siarad Cymraeg, a’r rhifau hynny yn rhwym o fod yn is na’r nifer a’r ganran sy’n gallu siarad Cymraeg, boed yn brif iaith ai peidio.
  5.  Wedi hynny i gyd, efallai mai’r ddadl gryfaf oll yn erbyn y syniad yw bod y cwestiwn a gynigir yn rhy syml. Nid yw gofyn am ‘brif iaith’ yn cydnabod nad yw’n cysyniad hawdd. Mae defnydd pobl ddwyieithog neu aml-ieithog o’r ieithoedd maent yn gallu eu siarad yn amrywio yn ôl eu sefyllfa – ble? yn y cartref, yn y gwaith, – gyda phwy? teulu, cydweithwyr, cwsmeriaid, y meddyg, ac yn y blaen. Ac ai siarad yn unig sy dan sylw, neu allu darllen neu ysgrifennu hefyd? (Mae’r feirnidaeth hon yn ddilys i’r cwestiwn yn Lloegr hefyd.)
  6. Nid yw gofyn yn unig am eu gallu yn y Saesneg i’r rhai sy’n siarad ieithoedd heblaw Saesneg/Cymraeg fel prif iaith yn trin y Gymraeg a’r Saesneg yn gyfartal. Mae’r cynnig wedi eu seilio ar y syniad mai drwy’r Saesneg yn unig y mae disgwyl gwasanaethu rhai nad yw’r Saesneg/Cymraeg yn brif iaith iddynt.

Cyfle i drafod oedd y gweithdy hwn ac nid oes penderfyniadau wedi eu gwneud. Bydd cyfleoedd ymgynghori eto.

Lliwio mapiau

Cafodd luniau o rai mapiau rhyngweithiol o’r wefan hon eu cynnwys mewn trydariadau gan @mappingcymru yn ddiweddar ac fe dynnon nhw lawer o sylw. Gweler, e.e. https://twitter.com/mappingcymru/status/922829005321064448, llun o’r map rhyngweithiol sy i’w weld yma: https://statiaith.com/blog/cyfrifiad-2011/mapiau-am-y-gymraeg-o-gyfrifiad-2011/canran-yn-siarad-cymraeg-or-rhai-a-anwyd-yng-nghymru/

Mae’n debyg mai un o’r rhesymau iddo gael ei ad-drydar gymaint oedd ei fod yn eitha lliwgar. Rwy’n teimlo tipyn yn euog gan nad oedd y lliwiau mewn gwirionedd yn adlewryrchu arfer gorau. Canrannau oedd yn cael eu mapio, a’r rheini’n amrywio o 3.9% – 99.7%, h.y. graddfa oedd yn cael ei mapio, a’r raddfa’n cynyddu o 3.9% neu’n gostwng o 99.7% (cewch ddewis pa ddehongliad sy’n apelio atoch). Mewn gwirionedd, does dim un ganran lle gellir dweud fod ardal lle ceir canran ychydig yn is, neu ychydig yn uwch, yn sylweddol wahanol. Y ffordd y dylid mapio y math yma o nodwedd feintiol yw drwy newid arlliw, e.e. o liw glas golau i liw glas goleuach neu dywyllach, yn hytrach na newid lliw, o las i felyn. Os cofiaf yn iawn, dewisais y lliwiau di-ofyn a gynigiodd Google pan luniais y map dan sylw. Mae mapiau lliwgar yn gweithio’n dda fel abwyd clicio, ond dylid cymryd mwy o ofal wrth lunio map a dweud y gwir. Mae’r map rhyngweithiol yma’n enghraifft o fap sy’n glynu’n nes at arfer gorau o ran lliwio: http://statiaith.com/cymraeg/demograffig/cyfrifiad/2011/KS204/map_KS204Cymraeg_canran_or_tu_allan_i_Gymru.html

Er gwybodaeth, mae’r canlynol yn amlinellu sut y dylid ystyried pa liwiau i’w defnyddio:

Using Color in Maps

Gan Visually.

Derbyniais drydariad hefyd yn tynnu fy sylw at y ffaith nad oedd lliwiau’r map yn addas i rai sy’n lliw ddall. Pan fyddaf yn siartio data gyda R, byddaf yn aml, ond dim pob tro rhaid i mi gyfaddef, yn dewis palet lliwau â’r lliw-ddall mewn cof, naill ai drwy ddefnyddio pecyn RColorBrewer (wedi ei seilio ar http://colorbrewer2.org) neu viridis. Gellir eu defnyddio hefyd i ddewis palet addas i fap.

Adolygiad brys o Gynlluniau Strategol y Gymraeg mewn Addysg gan Aled Roberts

Dyma ychydig o sylwadau ar bwnc data eto.

Yn ei adroddiad mae Aled Roberts yn dweud:

“1.25 Yn y lle cyntaf, nodaf nad oes Deilliant yn bodoli ynghylch darpariaeth
cyn-ysgol. Credaf ei fod yn angenrheidiol cyflwyno deilliant sy’n
canolbwyntio ar dwf strategol mewn darpariaeth cyn-ysgol. Gan fod
Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno targedau cenedlaethol ar gyfer twf
yn y sector, mae’n rhaid cael deilliant fydd yn mesur a dadansoddi
cynlluniau’r awdurdodau lleol, Mudiad Meithrin ac eraill yn lleol.
Byddai’r twf hynny yn dylanwadu ar y targedau sydd eu hangen yn y
Deilliant 1 presennol.” (tud. 7)

Ymhellach ymlaen wrth drafod y blynyddoedd cynnar mae’n nodi:

“1.59 Mae cwestiynau yn codi ynghylch dilysrwydd llawer o’r data sydd yn
cael ei baratoi bydded hynny o ran niferoedd o fewn y sector cyn-ysgol
ac os yw rhai plant yn cael eu cyfrif mwy nag unwaith, ansawdd y data
sydd yn cael ei dderbyn o ran Asesiadau Digonolrwydd Gofal Plant a
hyd yn oed data PLASC ynghylch natur y ddarpariaeth ieithyddol mewn
ysgolion unigol.” (tud.12)

(Mae’r siart ar y tudalen newydd yma yn dangos cyfresi amser o’r niferoedd o gylchoedd meithirn a Ti a Fi ac fe nodir mai amcangyfrifon yn unig sy ar gyfer 2013 a 2014. Mewn trydariad yn ymateb i’r siart yna mae’r Mudiad Meithrin yn nodi un rheswm pam y gallai nifer y cylchoedd fod wedi gostwng yn ddiweddar.)

Cyfeiria Aled at ddata yn un o’i argymellion:

“9. Sicrhau natur a dilysrwydd data sy’n cael ei gyflwyno i Lywodraeth
Cymru. Dylai hyn arwain at adnabyddiaeth fuan ac effeithiol o unrhyw
batrymau yn y data sydd yn awgrymu pryderon mewn
prosiectau/rhaglenni yn ymwneud â’r iaith Gymraeg. ” (tud.17)

Mae hyn i gyd yn amserol oherwydd bod strategaeth Cymraeg 2050 y Llywodraeth yn dweud bod y Llywodraeth am weld “…cynnydd cyflym drwy ehangu darpariaeth y blynyddoedd cynnar yn y Gymraeg i 150 yn fwy o grwpiau meithrin dros y degawd nesaf…” (tud. 36). Mae Rhaglen Waith 2017-21 yn dweud y byddant yn “ceisio cefnogi’r gwaith o ehangu sector Cymraeg y blynyddoedd cynnar drwy greu 40 grŵp meithrin newydd erbyn 2021”. (tud.4)

Ond ble mae’r waelodlin? Dydy ystadegau’r Mudiad Meithrin ddim yn cynhwysfawr: mae’r ddarpariaeth yn ehangach na darpariaeth y Mudiad. Dylai’r Llywodraeth fod yn cyhoeddi ffigurau cynhwysfawr. (Ac a chyfeirio at argymhelliad 9 Aled, mae eisiau i’r data sy’n cael ei gyflwyno i’r Llywodraeth gael ei gyhoeddi fel data agored.)

Roedd gwella’r sefyllfa o ran data’r blynyddoedd cynnar yn un o Amcanion Strategol y Strategaeth Addysg Cyfrwng Cymraeg. Ymhlith pethau eraill soniwyd y byddai disgwyl i “darparwyr neu eraill mewn partneriaeth â chyrff arweiniol” weithredu a’r “…rhai sy’n cynnig darpariaeth y blynyddoedd cynnar a gofal plant cyfrwng Cymraeg yn y sector nas cynhelir i gydweithio ag ALlau a LlCC i adnabod problemau a bylchau posibl yn y ddarpariaeth.” Ond hyd heddiw dydy’r Arolygiaeth Gofal a Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru ddim yn cyhoeddi dim am ddarpariaeth Gymraeg hyd y gwelaf: http://cssiw.org.uk/terms-and-conditions/ourdata/?lang=cy

Does dim gwelliant wedi digwydd.

Mae’n rhaid ymdrin â’r broblem ddata os oes cynllunio call i fod.