Treialon tai haf

Llythyr agored i gylchgrawn Barn

Annwyl Olygyddion,

Eglurodd Simon Brooks (Barn, Awst 2021) pam ei fod yn argymell (yn ei adroddiad diweddar i Lywodraeth Cymru Ail gartrefi: Datblygu polisïau newydd yng Nghymru)  y dylai Llywodraeth Cymru gynnal treial cyn cyflwyno, mewn cyfraith gynllunio, dosbarth defnydd newydd ar gyfer ail gartrefi. Ysgrifennodd i Barn fel y ceid trafodaeth iach ar y fater. Gobeithiaf innau y bydd fy sylwadau’n ysgogi meddwl dyfnach eto ar y pwnc.

Yn gyntaf, rwy’n teimlo fod yn rhaid gosod nod clir i’r treial a phenderfynu ar feini prawf penodol, mesuradwy, cyn cychwyn. Hynny yw, mae eisiau ymhelaethu ar awgrym yr adroddiad y ‘Dylid monitro’r treial o ran mynediad pobl leol i’r farchnad dai, newidiadau o ran nifer yr ail gartrefi …, yr effaith ar y Gymraeg yn lleol, a’r effaith o ran prisiau tai.’ Rhaid penderfynu ar union ystyr ‘mynediad pobl leol i’r farchnad dai’ (a’r elfennau eraill). Sut y cânt eu mesur?, ac yn blaen. Mae’n debyg y cymerai cyfnod go maith i weld effaith newid polisi. Rhaid penderfynu ymlaen llaw hefyd felly am ba hyd y pery’r treial.

Elfen arall a awgrymir am y treial yw y ‘Gellid ei gynnal mewn cymuned neu glwstwr o gymunedau yr effeithir yn ddwys arnynt gan ail gartrefi…’ a monitro’r canlyniadau ‘…yn y gymdogaeth mewn cyferbyniad ag ardaloedd eraill lle na weithredir yr arbrawf’. Wedyn ceir: ‘Gwynedd fyddai’r lle priodol i gynnal treial fwy na thebyg. Mae’n siŵr hefyd mai’r lleoliad gorau yng Ngwynedd fyddai cymuned, neu glwstwr o gymunedau, arfordirol lle mae ffactorau megis pryder am y Gymraeg, prisiau tai uchel, dwysedd o ran ail gartrefi.’

Yn ail felly, rhaid penderfynu ar yr ardaloedd lle gweithredir y polisi, a phenderfynu ymlaen llaw ar yr ardaloedd y gwneir y cyferbyniad ag hwy, hynny yw, ardaloedd lle na chaiff y polisi newydd ei weithredu ond sy’n debyg o ran ffactorau eraill. Er enghraifft, pe bai’r polisi newydd yn cael ei dreialu yn Nefyn ond ddim, e.e., ym Mhistyll, hwyrach y gallai cymharu sefyllfa Nefyn â sefyllfa Pistyll wedyn fod yn deg. Sylwer na fydd dim modd treialu’r polisi newydd ymhob ardal lle gallai fod yn fanteisiol neu fydd dim modd gwneud cymhariaeth deg. Dylid dewis ardaloedd y treial, a’r ardaloedd a ddefnyddir yn y gymhariaeth, gan ddefnyddio’r data sydd ar gael amdanynt i geisio sicrhau eu bod yn ardaloedd tebyg ar y cychwyn. Cam ystadegol yw hwn, nid un i’w gymryd yn ôl ystyriaethau gwleidyddol.

Yng ngeiriau’r adroddiad eto gallai newid y gyfraith gynllunio arwain at ‘anfantais bosib hefyd, sef y gallai tai annedd presennol golli tipyn lew o’u gwerth tra byddai ail gartrefi presennol yn codi yn eu gwerth’ a ‘Pobl leol at ei gilydd fyddai perchnogion eiddo yn y farchnad gyntaf…’. A gawn gyfraniad deallus gan y pleidiau gwleidyddol a’r mudiadau iaith ynglŷn â hynny?

I rai sydd am ystyried y syniad o dreialu ymhellach, argymhellwn ddarllen Test, Learn, Adapt: Developing Public Policy with Randomised Controlled Trials